Papuzsa: Ratvale asva (So kerde e Njamcora amange ko Volhynia pe 43 thaj 44)
Ah, mire drago manuša!
Čhi khamav te vorbiv pala e nasulibaskre vrame,
Miro ilo si nasvalo,
Voj ka astarel te rovel.
Numa, so te kerav? Musaj te giljavav
Numaj vi pala kodola bilačhe manuša kola
so arakena lošaripe ko maribe.
Savore ka šunen
Nikana na muken kodo te ovel palem, Devla
Te vareko musaj te nakhavel maribe,
Akaja bari tragedija thaj akala ratvale asva,
Khon musaj sine te nakhel trujal akava phagerdo ilo
Biboldo čhavoro
Thaj e Romane čhavencar, i Romni .
Oh, miri gili miri dukhali gili,
Sar phuv so nikana na dikljas kham.
But dukal te ovel pes ko lumako maribe
Amaro badani/telo/sakana kinanela
Thaj o ilo rovela ratvale asvencar,
Khonik na džanela kote si oleskere manuša.
* * *
Ki veš bi phanesko,bi jagorako-baro bokhalipe.
Kote trubuj e čhavore te soven? Naj šatra.
Dive thaj račhi –našti te tares jag,
Račhate ka diken amen e Njamcora;
A diveseske ka diken o thuv.
Sar te dživas e čhavorencar ko akava hor ivend?
Sa nange,
Mukhle ko foro Włodzimierz.
Khana e Njamcora khamena sine te mudaren amen,
Majangle ispidije amen te mudargjova bučhatar.
Jekh dive avilas jekh Njamco garavindoj ko Roma:
“Ka phenav tumenge vareso daravutno.
Akaja račhi mangena te mudaren tumen,
Ma phenen kanikaske,
Soske vi me sem Rom,
Čhačhutno Rom!
O devel te del tumenge baht
Ko akava kalipe ki veš.”
Vov phendas akala vorbe
Thaj lija ki angali savoren.
Dijam hor ki veš,
Lungo vrama prastandiljum rovibaja!
Khedija pes e Romengeri grupa,
Šel džene khetane.
Angleder te disljor geljam ki bari veš,
Mukljam sa pali amende,
Na ačile ni e grasteskere vordona,
Jekh čhavo ko dumo, o aver lendo ko vasta,
Kidijal gele e Roma.
So te keras akate?
E Njamcora naj dur šaj te hapsinen amen.
Jekhvaratar – khonik na džanel kotar,
Jekhvaratar dikhas grupa kotar e partizanora sar pajraren.
Dikhle romnjen thaj e čhaven haljovede!
Crdijas brutalno maribe.
E Tschapayev grupa nadžanela so si dar!
Vorbisarel e Romencar so ačhilas aba?
“E Njamcora khamena sine te mudaren amen,
Amen musaj sine te garavas amen ki veš.”
“Tumen čhorore, sa o šel!”
Sar te traisaras akate?
So ka has, so te pijas, sar te arakhas love?
Amencar si duj čhorore Bibolde,
Olengere manuša sine mudarde.
E Roma rovjarkerde akala nasulipa ko olengere
fantastično gilja,
E čiriklja legarde olen dur ki veš,
Dije vorba jekhe avereja.
Kodi račhi sine but šukar,
E čerenja sovena sine ko del,
A olencar ki veš thaj e Roma.
Džangavgje olen e čhiriklja thaj e čhave.
O vužo tikno phani tavdela thaj mrmorinela,
Giljavindoj oleskeri majmangli gili.
E Romane čhave astarena mače,
Lošale, lokhores vorbisaren trujal o phani
Bistarindoj momenteske i dug.
Von džanena, drago Devleja so adžikerel olen.
Numa o Devel šaj te džanel!
Oh, miri gili miri dukhavipaski gili!
Khonik čhi džanel, Devla, khonik čhi džanel,
So si mle ileskero pharibe!
Dešudujen amare manušen,
Dešudujen mudarde e Njamcora.
* * *
Von prastana pala amende/palden amen/,
Numa i veš si hor, von darana olatar thaj
irinena pes palpale,
Von si trujal e kašt,
Von marena pes e partizanconcar,
E džuvlja rovena , thaj rugisaren/molinen/ e Devle,
Savore račhate džan te čhoren, numa irisaren pes čhučhe vastencar.
Duj divesa, trin divesa bi habesko,
Savore soven bokale vogesar.
Sasti račhi našti te phanden ple jakha.
Ačovena dikindoj ko čerenja.
Le sama pe amende Devla, o trajo si lačho!
Numa e Njamcora na den amenge te traisaras!
Marena amen, von marena amen,
Dureder šunela pes phajrariba sar e mire gilja.
Oh, miri tikni čerenije!
Ko disljoribe peres i roš
rošljares i sasti luma.
Numa anglal, korjar e Njamcongere jakha!
Ker o vulice slobodno bilengoro nasulipe!
Ma sikav olenge o drumija!
De olenge o hohavno drumo,
Te šaj te train e Biboldengere thaj e Romane čhave!
Veš, veš, oh miri veš,
Dži akak pherdilen patrinencar!
Thaj thumen manušalen, so gindisaren?
Kote ka traisaras, kote ka nakhavas o trajo amen o šel?
Sine dug numa vi šukar momentura,
Khana sine potato,
Hari khamoro, nekoborom asva,
Šaj te khedas kotar e brungago fruto,
Pijen čajo kotar e čara,
Han huhuna, hari mače,
Varekana kheraven mas kotar e mule graste,
Kirnjovibe/čhordardo/ e masesko duj trin kurke– fantastično mas.
E kolompirija kerena pes e Romane marcipaneja,
Deš, varekana vi biš droma ko kurko
E Roma ande,
Numa kana ka avel o holjamo ivend,
So trubuj te kerel i Romni ple čhavencar?
So te uravas e hurden?
Sa e uravimata legarde, uravde, olengere badanija si nange,
O meribe avela majkovles.
Numa o Devleskoro than šaj te phenel so ka ovel ko avutnipa,
Numa i panjori dikela olengere asva.
Savi bilači jakh dengja amen arman?
Kola vušta phende i arman?
Drago Devloreja, ma šun olen!
Na lenge phen amenge!
I račhi si šudri paho.
E phura romnja lije te giljaben
Kotar i phurani Romani storija.
O ivend avela uravdi ko sumnakaj,
Iv pherela pe phuv, pe amare vasta,
Sar tikne čerenja,
E kale jakha marovgjonen kotar o šhudro,
O tikne ila merena.
Pe kodo dive, partizano kotar e Tschapayev grupa phendas amenge,
Amen trubuj te nakas kotar e trenoske šine.
Vi da jekh račhi amen sovgjam, čhačhes na sovgjam,
Pelo baro iv,
Thaj učardas sa.
Numa o Thudvalo Drumo dikela pes sine učes ko del,
Von phrastan, mrmorinena gili.
Paše iklilas baro phajraribe.
Savore čhuden pes pe phuv, učarena vastencar e čhavengere muja,
Savore si daravde kotar o teroro, daravde kotar o meribe.
Ki kodi šudri račhi,
Tikni čhajori mulas,
Thaj pala štar divesa
Romni prahosarda ple štare čhavoren
Ko iveskoro limori.
Prahome ko jekh dive!
Dikh o kham, sar bi tlo,
Romano čhavo marongja dži ko meribe,
Ko nagoreskeri veš.
I čirikli šunela e dajakero dadeskoro rovipe,
I len šunela olen, thaj i veš giljavela dukavibaskeri gili,
Thaj legarela olen avrijal kotar e granice.
Soske rovela o veš?
Soske i Romni rovela.
Buteder kotar jekh glonco astardas olekero šero
thaj e avere olakere manušen,
Sar korore čiriklja,
Buteder ratvale asva nakle mujendar, numa soske …
Numa e Romnja buteder na džana ko gav habaske, ,
Sakova kurko arakhena habe–
Darhinalo kašt, mulo grast,
Hari lon, bistardo giv.
Vešako fruto, čajra
Kanzavauri, ja pale vešako baličoro.
***
Ko freško rat naakari naodori isi manuša,
Sar ki phaneskeri hiv.
Khana o čhon sikavdas pe mli feastra,
našti te sovav. Vareko avrijaldan dikhel man.
Me phučava: “Khon si odori?”
“Phutar o udar, mirI drago tikni Romni!”
Dikhav kodo si jekh fantastično tikni Biboldi.
Voj kinanel, voj izrala,
Olake trubuj habe
“Mlo čhororo Biboldo, savi bibaht kerdilas pes tusar!”
Dijem lake maro, so sines man, gad.
E so duj bistardam,
Kaj e nacistora si paše amende,
Numa kodi račhi, čhi avile pala amende.
“Miri drago Romni!
Muk man te čhumidav tut, soske san but lačhi!
Tu daras vi me darav.
Sakova kurko me ka avav račhate.
Tu na džanes kote si e partizanora?”
“Marširingjam olencar.
Numa, von gele dureder,
Khana geljamas te sovas.”
* * *
Nasvalilem thaj pala mande vi e mire manuša,
Naisarav e dragone Devleske, khonik na mulas.
Šov lungo kurke semas pe pato,
E kheravde vešakere frutora sastarde man,
Thaj o Devel dijas amenge tato anglonilaj.
Ivale thana ačile adari thaj odori.
E gadže avena sine telal amare fiastre,
Dikhena sine amen duraldan, thaj phučena:
“Khon si akala Roma?” thaj boldela pes.
Numa, hari po hari e Roma bistrena,
Von akharena sine pes maškar peste ple Poljsakere anavencar:
Janek, Bronia, Krzysia, Zosia…
Numa von na haljovena sine mlo anav–
Miro devlastar dendo romano anav.
Numa o Gadže čhačhes lošana sine,
Mudaren sa e Romen.
Mukhena sine te randen amare limora,
Mangena sine te mudaren amen.
Koborom asva pele tele!
Numa e Gadže na mukhle pes te oven senzitivno.
Amare murša, amare džuvlja sine nasvale
Ko tereno maškar o parno dive.
Sine mudaripe, račhi pala račhi.
E roma perena sine pe kočija, molindoj e Devle,
Rovena e ratvale asvencar,
Oh,kobor majlačhes samas ki veš,
Sar akale gjadžencar so čhojrarena amare masa!
Numa amen na daras, maren tumen len e tovera tumare vastende!
Ka aven li von odola te mudaren amen,
Thaj o aver, e čhave.
* * *
O kalipa avela sine vužeder,
Javer Romni thaj me –
Devla,
Te ovel loki olakeri phuv
Soske o čhororo naj buteder pe akaja luma,
Uštilam ko kalipa, geljam
Numa amare ile sine kale kotar i dar,
Kali sar akaja račhi, odoborom phari thaj zurali.
Amen sigo crdijam pe drumo,
E Chapayev partizanencar.
Oh, tu kali račhi!
Thaj kiri gili, miri gili!
Sa e čiriklja
Roden e Devlestar šukaripe ple čhavenge,
Kaj e bilačhe sapa, thaj e gadže naj te keren olenge bilačhipe.
Hej, mle manušegero bibahtalipa!
Hej tu, miro bibahtalo trajo!
“Šun man, miri manglije, musaj te irisaras amen palpale,
Našti te hasaras amen e so duj džene,
te ovas dureste jekh kotar o aver.
Lačheder si amenge savorenge khetane,
Te sem khatane, ka ovel amenge mišteder.”
Hej tu miro trajo,
Sikav amenge vojako lačhe ilesar,
Khon ka naj te vazdel oleskere vasta upral amende!
Amen savore giljavas i gili khetane,
E Tschapayev vojakora thaj sa e Roma,
Savore dije peske vast.
Kote so olengere droma ulaven pes,
Thaj savore gele odori kote so dikhena sine olengere jakha
* * *
Arakljam amen e vojakoncar Polskatar,
Odori ašilam duj kurke.
E vojakora sine uravde sar e Njamcora,
Na sine olengero bare phakengero huljo pe stadika,
Peljas but iv, thaj ačhavdas amaro drumo.
Odobor hor iv so ačile amare vordona.
Musaj sine te užaras o drumo amare phundrencar
Thaj pala kodo te ispida amare grastengere vordona.
Kobor mizerija thaj bokalipe!
Kozom pharipe thaj droma!
Koborom bara dukavde amare phundre!
Kobor, but gloncora nakle paše amare kana!
Te aven sa e Roma mande,
Sar ki veš kote tabljola bari jag,
Thaj rošarela baro kham,
Pe gili so gilavav
Thaj savore šunen miro mesažo.
* * *
De amenge drago Devla šukar tati sezona,
Thaj mi pharavdi šatra te šukjovel.
Pheljas lačo bršim,
So pajnakerjgjas e čhaven
Inkergjas mle gilja ki muhla
Sa e barvale Romenge,
Kolen so sine neve šatre
Von čhi džanen khon si čhačhe barvalo:
Okolen so isi sa, ja palem kodolen
Kolen so isi godži thaj parno maro ko vasta
Sar so giljabel i veš kidijal e Roma kelen.
Loke sar phor, phare sar bar,
Sar jag mangipaja,
Sar jagakoro dživdipe.
Akak si pe amende te ačovas te dživdinas ko amare khera,
Te giljavas amari majlačhi gili,
Drabaren thaj mothoven lila.
Akak sijam amen,
Te čhivas amari storija ki akaja nevi luma.
Papùśa (Bronislawa Wajs) (2011): Larmes de sang / Ratvale jasva. In: Routes d’antan / Xargatune Droma. L’Harmattan, Paris. PP. 66-81.
Translacija kotar i Njamcisko čhib si kerdi kotar i Inga Frohnki koperacija e Elsa Fernandez
Lendine hramovibaskere vorbi vaš i Translcija:
Akaja translacija ki Njamcisko čhib si kerdinilendini kotar e Francijakoro translatoro Marcel Courthiade si publikuimo ko 2010 berš, leindoj telal i sama i orginalno verzija kotar i Romani čhib.
E lendine adjektivija/dodina/ ›romano‹ (murš), ›romani‹ (džuvli thaj neutralno), ›romane‹ (plural/butipe), lendino kotar o romano/novella/, lendine fragmentora/kotora/ te ačovas dživde (Fernandez 2020).